Frajil X Sendromu Nedir?

Frajil X Sendromu Nedir?

11 Kasım 2022 0 Yazar: Pedagog Ercüment Eşsiz

Frajil X sendromu (kırılgan X sendromu), öğrenme güçlükleri ve bilişsel bozulma dahil olmak üzere bir dizi gelişimsel soruna neden olan genetik bir durumdur. Genellikle erkekler bu rahatsızlıktan kadınlara nazaran daha şiddetli ve daha çok etkilenir.

Kırılgan X sendromundan etkilenen bireylerde genellikle 2 yaşına kadar konuşma ve dil gelişiminde gerilik, erkek bebeklerin büyük bölümünde hafif ila orta düzeyde zihinsel engel görülür. Frajil X sendromundan etkilenen kız bebeklerinse yaklaşık 3’te 1’inde ilerleyen yaşlarda zihinsel engele rastlanır.

Frajil X Sendromu Belirtileri

Frajil X sendromlu çocuklar ayrıca, çok hareketli olma veya dürtüsel eylemlerde bulunma, aşırı kaygı ve hiperaktif davranışlara sahip olma eğilimi gösterir. Dikkat eksikliği bozukluğuna sahip olabilirler. Bu da dikkati sürdürme güçlüğüne ve belirli görevlere odaklanma zorluğuna neden olur. Frajil X sendromlu bireylerin yaklaşık 3’te 1’i, sağlıklı bir iletişim kurmayı ve sosyal hayatı etkileyen otizm spektrum bozukluğu özelliklerine sahiptir. Frajil X sendromlu erkeklerin yaklaşık yüzde 15’inde, kadınların da yaklaşık yüzde 5’inde nöbetler görülür.

Frajil X sendromlu erkeklerin büyük bölümü ve kadınların yaklaşık yarısı, yaşları ilerledikçe daha belirgin hale gelen karakteristik birtakım fiziksel özelliklere sahip olurlar. Büyük kulaklar, dar ve uzun bir yüz yapısı, belirgin bir alın ve çene yapısı, parmakların alışılmadık biçimde esnek olması ve ergenlik döneminden sonra erkek çocuklarda geniş testisler (makroordişizm), frajil X sendromu belirtileri arasında sayılabilir.

Frajil X sendromu, ortalama olarak 4 bin erkek bebekten 1’inde,kız bebeklerinse 8 binde 1’inde görülür.

Frajil X Sendromunun Nedenleri Nelerdir?

FMR1 genindeki (beyin, yumurtalık ve testisler dahil birçok dokuda bulunan bir gen) mutasyonlar frajil X sendromuna neden olur. FMR1 geni, FMRP adı verilen proteinin üretilmesi talimatını veren yapıdır. FMRP proteini, diğer proteinlerin üretimini düzenlemeye yardımcı olur. Sinir hücreleri arasındaki bağlantıları sağlayan sinapsların gelişiminde önemli bir rol oynar.  Sinapslar, nöronların mesajlarını hücrelere ileten kritik bir önem sahip yapılardır.

Neredeyse tüm frajil X sendromu vakalarına, CGG üçlü tekrarı olarak bilinen bir DNA segmentinin FMR1 geni içinde genişlediği bir mutasyon neden olur. Normalde, bu DNA segmenti 5 ila yaklaşık 40 kez tekrarlanır. Ancak frajil X sendromlu kişilerde CGG segmenti 200 defadan fazla tekrarlanır. Anormal şekilde genişleyen CGG segmenti , genin FMRP üretmesini önleyen FMR1 genini kapatır (sessizleştirir) . Bu proteinin kaybı veya eksikliği sinir sistemi fonksiyonlarını bozar ve frajil X sendromunun belirti ve semptomlarına yol açar.

CGG segmentinin 55 ila 200 tekrarına sahip erkek ve dişilerin, bir FMR1 gen premutasyonuna sahip olduğu söylenir. Bu ön mutasyona sahip çoğu insan entelektüel olarak normaldir. Bununla birlikte, bazı durumlarda, premutasyona sahip bireyler, normal miktarlardan daha düşük FMRP miktarlarına sahiptir. Sonuç olarak, kırılgan X sendromunda görülen (kepçe kulaklar gibi) fiziksel özelliklerin hafif belirtilerine sahip olabilirler. Anksiyete veya depresyon gibi duygusal sorunlar yaşayabilirler. FMR1 premutasyonu olan bazı çocuklarda, öğrenme güçlüğü veya otistik benzeri davranışlar görülebilir. Premutasyon ayrıca frajil X ile ilişkili primer over yetmezliği (FXPOI) ve frajil X ile ilişkili tremor/ataksi sendromu olarak adlandırılan artmış bozukluk riski ile de ilişkilidir.

Frajil X sendromu, X’e bağlı baskın bir modelde kalıtsaldır. Bozukluğa neden olan mutasyona uğramış gen, iki cinsiyet kromozomundan biri olan X kromozomunda bulunuyorsa, bir durum X’e bağlı olarak kabul edilir. (Y kromozomu diğer cinsiyet kromozomudur.) Her hücredeki değiştirilmiş genin bir kopyası bu duruma neden olmaya yeterliyse kalıtım baskındır. X’e bağlı baskın, kadınlarda (iki X kromozomu olan) her hücredeki bir genin iki kopyasından birinde meydana gelen bir mutasyonun hastalığa neden olmak için yeterli olduğu anlamına gelir. Erkeklerde (sadece bir X kromozomu olan), her hücredeki bir genin tek kopyasındaki bir mutasyon, bozukluğa neden olur. Erkeklerde frajil X sendromunun belirtileri kadınlardan daha fazla görülür.

Kadınlarda, X kromozomundaki FMR1 gen premutasyonu, yumurtaya dönüşen hücrelerde 200’den fazla CGG tekrarına genişleyebilir. Bu, premutasyonlu kadınların kırılgan X sendromlu bir çocuğa sahip olma riskinin arttığı anlamına gelir. Buna karşılık, erkeklerde ön mutasyon, bir sonraki nesle aktarıldığı için 200 tekrardan fazla genişlemez. Erkekler ön mutasyonu sadece kızlarına geçirir. Doğacak olan erkek çocukları, FMR1 genini içermeyen bir Y kromozomu alır.

Araştırmacı Yazar, Pedagog Ercüment Eşsiz